Raport pt. Polityka mniejszościowa po demokratycznym przełomie. Wyzwania – potrzeby – priorytety, pod red. Cezarego Obracht-Prondzyńskiego, oprócz Uwag wstępnych i Wprowadzenia tegoż autora, zawiera wypowiedzi 4 ekspertów w sprawach mniejszościowych: Ewy Michny, Sławomira Łodzińskiego, Grzegorza Janusza i Lecha N. Nijakowskiego. Ich głosy koncentrują się wokół priorytetów w zakresie polityki mniejszościowej.

Zdaniem C. Obracht-Prondzyńskiego sprawa nowego otwarcia w polityce mniejszościowej jest bardzo istotna. Autor zaznacza, że niektóre inicjatywy zostały już podjęte i część krzywd naprawiono, a pewne symboliczne gesty dowodzą, że obecna polityka państwa wobec mniejszości może i zamierza być bardziej przyjazna.

Wśród przesłanek do pracy nad tym raportem C. Obracht-Prondzyński wymienia próbę określenia stopnia zróżnicowania „kaszubskiej intensywności” na terytorium zamieszkałym przez Kaszubów. Obszar Kaszub został podzielony na 3 stopnie ukaszubienia: „kaszubski rdzeń”, „kaszubska otulina” i „kaszubskie peryferium”. To właśnie bardzo intensywne procesy migracyjne, urbanizacyjne, demograficzne itd., zachodzące na terenie województwa pomorskiego, a tym samym też na Kaszubach, w istotny sposób wpływają na kształt społeczny i etniczno-kulturowy tego regionu.

O wyzwaniach stojących przed polityką państwa wobec mniejszości wypowiada się z kolei Ewa Michna. Wskazuje na brak zaufania mniejszości do państwa i niezadowolenie z instytucjonalnego otoczenia, w którym funkcjonuje. Autorka omawia też dokument Bilans otwarcia 2023, prezentujący najważniejsze kwestie zajmujące środowisko mniejszości narodowych i etnicznych w RP. E. Michna uważa, że istotne jest nadanie odpowiedniej rangi polityce wobec mniejszości, aby przywrócić zaufanie mniejszości do państwa i jego instytucji. W wypowiedzi badaczki pada również propozycja zwołania „okrągłego stołu” – forum spotkania i dialogu, jak również skupienie się na kwestii zwiększenia dotacji wobec mniejszości.

Głos w sprawie wyzwań dotyczących polityki państwa wobec mniejszości zabrał w niniejszym raporcie również Sławomir Łodziński, nawiązując do Bilansu otwarcia 2023. Ekspert ten zwraca uwagę na następujące wyzwania: podniesienie rangi polityki państwa wobec mniejszości narodowych w administracji centralnej i jej radykalne odpolitycznienie; wysokość i sposoby finansowania działalności kulturalnej mniejszości; funkcjonowanie oświaty mniejszościowej; usprawnienie metod działań Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych [KWRiMNiE]; większe wykorzystanie doświadczeń instytucji międzynarodowych; planowanie i organizacja spisu w 2031 r.

Odnosząc się do ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym [2005], jak również innych dokumentów, Grzegorz Janusz przedstawia z kolei propozycje zmian, które uwspółcześniłyby i ułatwiły funkcjonowanie różnym mniejszościom. Autor podaje też przykładowe struktury, prowadzące politykę wobec mniejszości w wybranych państwach: Austrii, Chorwacji, Czechach, Danii, Niemczech i Słowacji.

Tymczasem Lech N. Nijakowski głosi postulaty zmian w polityce państwa polskiego wobec mniejszości. Wymienia Romów jako tych, którzy pragną integracji ze społeczeństwem polskim, a nie chcą od państwa sposobu na kontynuację kulturową. Innym postulatem autora jest dbałość o szkołę [bo zapewnia dostosowanie] – o odpowiednią liczbę podręczników, nauczanie języka mniejszości.