Raport pt. Kaszubi w świetle Narodowego Spisu Powszechnego 2021, autorstwa Cezarego Obracht-Prondzyńskiego analizuje wyniki ostatniego spisu ludności w kontekście tożsamości kaszubskiej. Zawiera on dane dotyczące deklarowanej przynależności narodowo-etnicznej i językowej Kaszubów, ich rozmieszczenia terytorialnego, a także dynamiki zmian w porównaniu do wyników Spisu z 2011 r.

Zadania oszacowania liczebności Kaszubów, wykorzystując metody naukowe, podjął się Stefan Ramułt, którego wynik zawarł w opracowaniu Statystyka ludności kaszubskiej, Kraków 1899. Według jego badań w tym czasie było 174 831 Kaszubów, a za rdzeń Kaszub Ramułt uznał wówczas powiat kartuski. Próby określenia liczby Kaszubów w odniesieniu do okresu międzywojennego podjął się historyk Janusz Kutta, stwierdzając, że w 1921 r. w województwie pomorskim mieszkało ogółem ok. 180 tys. Kaszubów. W 2 połowie lat 80. XX w. przeprowadzono badania socjologiczne, na podstawie których Marek Latoszek stwierdził, że na Pomorzu Gdańskim żyło wówczas 332 tys. Kaszubów oraz nieco ponad 184 tys. pół-Kaszubów.

W Spisie z 2011 r. zaistniała możliwość złożenia tzw. podwójnej deklaracji, którą potem wliczano do grona mniejszości. Stąd w skali kraju zadeklarowało identyfikację etniczną kaszubską łącznie 232 547 osób, dla 17 746 była ona pierwsza (w tym dla 16 377 osób jedyna), a dla 215 784 występowała łącznie z polską (tu polską wskazano jako pierwszą). Zdecydowana większość tych deklaracji przypadała na województwo pomorskie: 227 947, a o połowę mniej było deklaracji językowych (108 140). Warto zaznaczyć, ze Spis ten w porównaniu do 2002 r. nie miał charakteru pełnego – zabrakło danych dla gmin.

W Spisie Powszechnym z 2021 r. ponad 179 685 osób zadeklarowało przynależność kaszubską: 11 961 jako tożsamość wyłączną i 167 724 jako tożsamość złożoną (kaszubsko-polską). Jednocześnie 6849 osób zadeklarowało posługiwanie się kaszubskim w domu.

Jeśli chodzi o język używany w domu, to na podstawie Spisu z 2021 r. widać, że we wszystkich grupach mniejszościowych w Polsce zdecydowana większość, posługując się swoim językiem, jednocześnie posługuje się językiem polskim. Na tym polu Kaszubi się nie wyróżniają… Co ciekawe, w 2021 r. było jedynie 1777 osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. W ciągu 10 lat spadła ich liczba – odeszło bowiem starsze pokolenie posługujące się wyłącznie mową kaszubską.

Tabela, opisująca kaszubską identyfikację narodowo-etniczną w województwach w 2011 i 2021 r., podaje, że największe skupienie społeczności kaszubskiej występuje w województwie pomorskim. Dane te wskazują, że Kaszubi są najbardziej skoncentrowaną przestrzennie społecznością etniczną w Polsce, której reprezentantów można spotkać w każdym województwie.

Końcowa część raportu zawiera kilka rekomendacji autora, w tym m.in: podjęcia pracy nad upowszechnianiem języka kaszubskiego, wzmocnieniem jego prestiżu i zakresu używalności; promowanie różnorodności kulturowej regionu; animowanie debaty nad polityką tożsamościową czy przeprowadzenie pogłębionych badań nad kaszubską edukacją.

Uzupełnienie publikacji stanowią również dwa aneksy: tabela zatytułowana „Język używany w kontaktach domowych i identyfikacja narodowo-etniczna w gminach woj. pomorskiego – NSP 2021” oraz Mapy gminne – NSP 2021.