Raport pt. Aktywizm młodych Kaszubów, autorstwa Konrada Kowalskiego i Huberta Sylwestra Szyrka, przedstawia inicjatywy młodych w środowisku kaszubskim i nie tylko, począwszy od Floriana Ceynowy po czasy współczesne, które omawia najszerzej.

Raport składa się z 5 części: 1) rola młodych w ruchu kaszubskim; 2) obecne spojrzenie młodych na przyszłość Kaszub; 3) rozmowy z młodymi kaszubskimi inicjatorami (wypowiadają się: Aleksander Janiec, Marta Majewska, Mikołaj Piejko, Monika Kapiszka, Kacper Kamiński, Wiktoria Stolc, Aniela Makurat i Antoni Piankowski); 4) przegląd kaszubskich inicjatyw młodych; 5) wnioski i rekomendacje.

Autorzy raportu, odwołując się do historii od niemal poł. XIX po lata 90. XX wieku, podkreślają bardzo dużą rolę właśnie młodych działaczy w ruchu kaszubsko-pomorskim. Kładą jednocześnie akcent na potrzebę zrozumienia dla współczesnego ruchu młodych, gdyż od niego zależy i do niego należy przyszłość.

I tak w kwietniu 2025 r., w I Liceum Ogólnokształcącym w Kartuzach odbyło się spotkanie młodzieży kaszubskiej (z inicjatywy Lucyny Radzimińskiej), gdzie podczas debat uczniowie przedstawiali swoje poglądy związane z budowaniem przyszłości Kaszub. Młodzi ludzie skupiali się wówczas wokół takich haseł, jak: powaga, przestrzeń, nowoczesność i atrakcyjność.
Najobszerniejsza część raportu zawiera zestaw rozmów z młodymi działaczami, twórcami przeróżnych inicjatyw kaszubskich, w tym: youtubowego kanału Doch Jo, działalności Klubu Studenckiego „Pomorania”, tworzenia internetowej petycji w sprawie tablicy kolejowej po kaszubsku, organizacji Kaszubskiego SLAMu Poetyckiego, działalności Grupy Kaszubskiej w I LO w Kościerzynie, założenia i działalności coverbandu Demore, a także zorganizowania Tygodnia Kaszubskiego w II LO w Gdańsku.

Z rozmów wynika potrzeba posiadania przez młodzież społeczności-środowiska, gdzie codzienność wybrzmiewa po kaszubsku. Dla wielu język i kultura kaszubska jest czymś, co naprawdę żyje – tu i teraz. Działalność młodych ludzi stara się przybliżyć kaszubszczyznę do człowieka, pokazać jej zwyczajność, codzienność, sprawić, aby ten język używać jak każdy inny. Podkreśla się też fakt, że młode osoby, które kaszubskim posługują się na co dzień, w przeważającej mierze nauczyły się go poza domem.

Autorzy raportu zaznaczają, że aby sprawnie realizować inicjatywy kaszubskie, potrzebna jest współpraca z innymi osobami. Rozmówcy, którzy przyznali się, że działali w pojedynkę, odczuli dodatkowe trudności organizacyjne i żałowali, że nie zwrócili się do kogoś o pomoc.

Jedną z interesujących kaszubskich inicjatyw, ujętych w raporcie, jest m.in. inicjatywa muzyczna pn. „Nowo na ludowo” Michała Mogi, najmłodszego członka Chojnickiego Oddziału ZKP. Podczas solowych, kameralnych koncertów stara się on łączyć język kaszubski ze znanymi i lubianymi przebojami, oryginalnie wykonywanymi po polsku, angielsku czy włosku. Prezentuje też różne kaszubskie piosenki w nowoczesnych aranżacjach z wykorzystaniem instrumentu ukulele.

W ostatniej części raportu, we wnioskach i rekomendacjach, autorzy popierają inicjatywy angażujące młodych w rozmowę o regionie, społeczności, potrzebach i wyzwaniach. Zauważają, że młodzi czują przesyt tradycją kaszubską, kulturą materialną, folklorem oraz podejściem akademickim. Chcą po swojemu uwspółcześniać kaszubską tożsamość, czując jednocześnie wielki niedosyt języka kaszubskiego, w związku z tym pragną go traktować jako środek komunikacji w każdym środowisku.